Przywiązanie zdezorganizowane u dzieci: skąd pochodzi ten termin

Słowo „zdezorganizowany” pojawia się wszędzie w internetowych tekstach o przywiązaniu, często jako ostrzej brzmiąca nazwa stylu dorosłych. Jego prawdziwa historia jest węższa i ciekawsza. Pochodzi z uważnej obserwacji niemowląt, a badacze, którzy go ukuli, ostrożnie podchodzili do tego, co może, a czego nie może nam powiedzieć.

Przywiązanie zdezorganizowane u dzieci: skąd pochodzi termin

Badania nad przywiązaniem niemowląt wyrosły wokół jednej procedury laboratoryjnej, procedury obcej sytuacji, opracowanej przez Mary Ainsworth i jej współpracowników. Dziecko i opiekun spędzają chwilę w nieznanym pokoju, opiekun dwa razy wychodzi i wraca, a obserwatorzy patrzą, co dziecko robi przy ponownych spotkaniach. Ainsworth opisała trzy zorganizowane wzorce: bezpieczny, unikający i ambiwalentny (nazywany też opierającym się).^[1] Każdy z nich jest strategią. Dziecko bezpieczne szuka pocieszenia i się uspokaja; dziecko unikające skupia uwagę na zabawkach; dziecko ambiwalentne szuka kontaktu i jednocześnie mu się opiera.

W kolejnych latach badacze wciąż spotykali niemowlęta, które nie pasowały do żadnego z trzech wzorców. Mary Main i Judith Solomon przeanalizowały te trudne do sklasyfikowania przypadki i zaproponowały czwartą kategorię, zdezorganizowaną/zdezorientowaną, wraz z procedurami jej kodowania.^[2] Tych niemowląt nie wyróżniała inna strategia, lecz chwilowa utrata strategii w obecności rodzica: sprzeczne zachowania, takie jak zbliżanie się z odwróconą głową, zastyganie w bezruchu, ruchy zaczynane i przerywane albo oznaki obawy wobec rodzica. Kodujący nadal przypisują takiemu dziecku najlepiej pasujący wzorzec zorganizowany obok kodu dezorganizacji, bo dezorganizacja często pojawia się w krótkich epizodach, a nie przez całą sesję.^[2]

Dlaczego niemowlę może reagować w sposób zdezorganizowany

Main i Erik Hesse zaproponowali wyjaśnienie, które ukształtowało tę dziedzinę. Gdy zachowanie opiekuna samo w sobie jest przerażające albo opiekun wydaje się przestraszony, dziecko staje przed problemem bez rozwiązania: osoba, do której biegłoby po bezpieczeństwo, jest też źródłem niepokoju.^[3] Zbliżanie się i ucieczka uruchamiają się jednocześnie, a zorganizowane strategie się załamują. Main i Hesse powiązali to z nieprzepracowanymi doświadczeniami straty lub traumy u samych rodziców, ocenianymi w wywiadach z nimi.^[3]

Duża metaanaliza zebrała później dostępne wówczas badania. Dezorganizację stwierdzano zarówno w próbach niskiego ryzyka z klasy średniej, jak i w próbach wysokiego ryzyka, a częściej w tych, w których udokumentowano krzywdzenie. Metaanaliza wykazała też związki między wczesną dezorganizacją a późniejszymi trudnościami, podkreślając jednak, że chodzi o zależności na poziomie grup, a nie o prognozy dla konkretnego dziecka.^[4]

Czym przywiązanie zdezorganizowane nie jest

W 2017 roku duża grupa badaczy przywiązania opublikowała przegląd konsensusowy, by skorygować sposób, w jaki używano tej kategorii. Przekaz był jasny: przywiązanie zdezorganizowane nie jest diagnozą, nie dowodzi, że dziecko było krzywdzone, a standardowe kodowanie obserwacyjne nie nadaje się do przesiewowej oceny w decyzjach dotyczących ochrony dzieci ani w sądach rodzinnych.^[5] Kodowanie wymaga specjalistycznego szkolenia, a nawet przeszkoleni koderzy pracują na krótkich, niejednoznacznych zachowaniach.

Ta ostrożność dotyczy też dorosłych. Przeczytanie w internecie listy cech i wniosek „jestem zdezorganizowany” czy „jestem zdezorganizowana” to pożyczenie etykiety badawczej do celu, do którego nigdy nie była przeznaczona. Jeśli zastanawiasz się nad stanami klinicznymi, z którymi bywa ona mylona, artykuł styl przywiązania a zaburzenie przywiązania wyjaśnia różnicę.

Od dziecka do dorosłego: związek ze stylem lękowo-unikającym

Badania nad przywiązaniem dorosłych rozwijały się dwoma torami. Badania wywiadowe, idące śladem pracy Main, przyglądały się temu, jak dorośli opowiadają o swoim dzieciństwie; tam kategoria odpowiadająca dezorganizacji niemowlęcej nazywa się nieprzepracowaną i opisuje luki w rozumowaniu, gdy ktoś mówi o stracie lub traumie.^[3] Badania samoopisowe, tradycja stojąca za kwestionariuszami i testami, poszły inną drogą.

W tradycji samoopisowej Kim Bartholomew i Leonard Horowitz zaproponowali cztery style dorosłych, oparte na tym, jak ludzie widzą siebie i innych. Ich styl lękowy (ang. fearful) opisuje osoby, które pragną bliskości, ale boją się odrzucenia, mają negatywny obraz zarówno siebie, jak i innych, i dlatego zwykle unikają intymności, której pragną.^[6] W późniejszym modelu dwóch wymiarów odpowiada to wysokiemu lękowi w przywiązaniu połączonemu z wysokim unikaniem.^[7] Więcej przeczytasz w artykule o modelu czterech kategorii i na stronie o dorosłym stylu, którą znajdziesz pod adresem zdezorganizowany styl przywiązania u dorosłych.

Podobieństwo do dezorganizacji niemowlęcej jest tematyczne. Oba pojęcia opisują pułapkę, w której bliskości się pragnie i jednocześnie się jej boi, i oba przejawiają się jako ruch tam i z powrotem, a nie stała strategia. Dlatego popularne teksty często używają nazw „zdezorganizowany” i „lękowo-unikający” zamiennie. To jednak nadal różne rzeczy:

• Inna metoda. Dezorganizację niemowlęcą kodują przeszkoleni obserwatorzy, patrząc na zachowanie. Styl lękowo-unikający mierzy się zwykle tak, że osoba opisuje własne uczucia w kwestionariuszu.
• Inny wiek i inny obiekt. Jedno dotyczy niemowlęcia z konkretnym opiekunem. Drugie dotyczy ogólnych oczekiwań dorosłego w bliskich relacjach.
• Inna baza dowodów. Dziecko sklasyfikowane jako zdezorganizowane nie staje się automatycznie dorosłym ze stylem lękowo-unikającym, a dorosły z tym stylem nie musiał być zdezorganizowany jako niemowlę.^[7]

W polskiej wersji Bondlings czwarty styl dorosłych nazywamy zdezorganizowanym, bo tak najczęściej się go szuka, a nazwę „lękowo-unikający” podajemy jako synonim zgodny z badaniami, na których opiera się nasz test. Porównanie z drugim stylem unikającym znajdziesz w artykule unikający vs zdezorganizowany.

Jak ostrożnie używać tego pojęcia

Jeśli idea przywiązania zdezorganizowanego do ciebie przemawia, może być użytecznym lustrem: może zauważasz, że sięgasz po ludzi, a potem się wycofujesz, albo że bliskość wydaje ci się jednocześnie konieczna i ryzykowna. Traktuj to jako wzorzec, który warto zrozumieć, a nie jako wyrok. Tendencje przywiązaniowe dorosłych kształtuje wiele relacji na przestrzeni czasu i mogą się one zmieniać, co opisuje artykuł o wypracowanym bezpiecznym stylu.^[7]

Nasz test stylu przywiązania umieszcza cię na dwóch wymiarach, lęku i unikania, a strona jak działa test wyjaśnia jego ograniczenia. Test nie klasyfikuje dezorganizacji i nie jest diagnozą. Jeśli ten wzorzec łączy się z historią traumy albo z cierpieniem, które wpływa na twoje codzienne życie, dobrym kolejnym krokiem jest rozmowa ze specjalistą; strona gdzie szukać pomocy podpowiada, od czego zacząć.