Yabancı Durum Deneyi: Ainsworth Bebeklerde Bağlanmayı Nasıl Gözlemledi?

Mary Ainsworth bağlanmayı yalnızca kuramsal olarak tartışmak değil, görmek istiyordu. Önce Uganda’da, sonra Baltimore’da anneleri ve bebekleri evlerinde yıllarca gözlemledikten sonra ekibiyle birlikte, küçük bir çocuğun bağlanma sistemine hafif, gündelik bir stres yükleyen ve olanları kaydeden kısa bir laboratuvar düzeneği tasarladı.^[1][6] Buna Strange Situation, yani yabancı durum adını verdiler; çünkü içindeki her şey bebek için yeniydi: oda, oyuncaklar ve içeri giren yetişkin.

Yabancı durum deneyi nedir?

Yabancı durum deneyi, genellikle on iki ila on sekiz aylık bebeklerle yapılan standart bir gözlemdir. Bakım veren ve bebek, tanımadıkları bir oyun odasına girer. Bir dizi kısa bölüm boyunca bir yabancı onlara katılır, bakım veren iki kez odadan çıkıp iki kez geri döner ve bir bölümde bebek tek başına kalır.^[1]

Mantık, Bowlby’nin kuramını izler. Güvenli bir ortamda, güvenli bağlanmış bir bebeğin etrafı keşfetmesi ve bakım vereni bir güvenli üs olarak kullanması beklenir. Tanımadık yetişkin ve ayrılıklarla stres arttığında, bebeğin bağlanma sistemi harekete geçmeli ve bebek bakım vereni bir güvenli liman olarak aramalıdır. Düzenek, ikisini de gözlemlemek için kurulmuştur.

Deneyin sekiz bölümü

Bölüm	Odada kimler var	Ne oluyor
1	Bakım veren, bebek, gözlemci	Gözlemci onları odaya alır ve çıkar
2	Bakım veren, bebek	Bebek oyuncakları keşfetmekte serbesttir
3	Bakım veren, bebek, yabancı	Yabancı girer, oturur, bakım verenle konuşur, sonra bebeğe yaklaşır
4	Bebek, yabancı	İlk ayrılık: bakım veren çıkar
5	Bakım veren, bebek	İlk kavuşma: bakım veren döner, yabancı çıkar
6	Bebek yalnız	İkinci ayrılık: bakım veren yine çıkar
7	Bebek, yabancı	Yabancı geri döner
8	Bakım veren, bebek	İkinci kavuşma: bakım veren döner

Bölümlerin çoğu yaklaşık üç dakika sürer. Bebek çok huzursuzlanırsa ayrılık bölümleri kısaltılır.^[1][7] Tüm deney kabaca yirmi dakika sürer.

Araştırmacılar neye bakıyor?

İlk bölümler bir karşılaştırma zemini olarak önemlidir. Henüz hiçbir ayrılık yaşanmadan araştırmacılar, bebeğin oyuncakları keşfedip keşfetmediğini ve bakım verene ne sıklıkla dönüp baktığını not eder. Arada bir bakım verene göz atarak rahatça oynayan bir bebek, güvenli üs davranışını iş başında gösteriyordur.

Bakım veren çıkarken ağlamak asıl işaret değildir, çünkü bebekler ne kadar itiraz ettikleri konusunda birbirinden çok farklıdır. Kilit anlar kavuşmalardır. Ainsworth’un kodlama sistemi, bebeğin ne kadar yakınlık aradığına, temasın onu ne kadar yatıştırdığına ve geri dönen bakım verene karşı direnç ya da kaçınma gösterip göstermediğine bakar.^[1]

Bebeklikteki bağlanma kategorileri

Bu gözlemlerden yola çıkarak Ainsworth ve ekibi üç düzenli örüntü tanımladı; sonradan bunlara bir dördüncüsü eklendi.^[1][2]

• Güvenli (B). Bebek keşfeder, ayrılık onu üzebilir; kavuşmada bakım vereni arar, oldukça çabuk yatışır ve oyuna döner.
• Kaçıngan (A). Bebek ayrılıkta belirgin bir sıkıntı göstermez; kavuşmada bakım vereni görmezden gelir ya da ondan uzaklaşır.
• Direnen ya da ambivalan (C). Bebek ayrılıktan çok etkilenir; kavuşmada teması arar ama aynı zamanda ona direnir, örneğin iterek ya da zor yatışarak.
• Dağınık (D). Mary Main ve Judith Solomon, bazı bebeklerin bu üç kategorinin hiçbirine uymadığını fark etti. Bu bebeklerin davranışında tutarlı bir strateji yoktu: başını çevirerek yaklaşmak, donakalmak ya da bakım veren yanındayken çelişkili hareketler göstermek gibi. Bu örüntü için ölçütler geliştirdiler; bugün çocuklukta dağınık bağlanma olarak biliniyor.^[2]

A, B ve C’ye düzenli (organize) denir, çünkü güvensiz olanlar dahil her biri bakım verenle başa çıkmanın tutarlı bir yolunu yansıtır. D ise stres altında böyle bir stratejinin çözülmesini anlatır.

Yetişkinlerdeki stil adları bu harflerden ödünç alındı, ama birebir karşılık gelmez: güvenli bağlanma, kaygılı bağlanma, kaçıngan bağlanma ve korkulu-kaçıngan bağlanma sayfaları yetişkin ilişkilerindeki eğilimleri anlatır, bir bebeklik sınıflamasını değil.

Yabancı durumun sınırları

Yabancı durum, gelişim psikolojisinin en etkili yöntemlerinden biridir ve belirgin sınırları vardır.

Bir çocuğu değil, bir ilişkiyi ölçer. Sınıflama, bebeğin belirli bir bakım verenle olan davranışını anlatır. Aynı bebek başka bir bakım verenle farklı bir örüntü gösterebilir.^[7]

Kültür önemlidir. Marinus van IJzendoorn ve Pieter Kroonenberg’in meta-analizi, birçok ülkedeki yabancı durum çalışmalarını karşılaştırdı ve kategorilerin dağılımının kültürler arasında ve kültürlerin kendi içinde farklılaştığını buldu.^[3] Ayrılıklar ve yabancılarla ilgili alışkanlıklar farklıdır; bu da düzeneğin çocuk için ne anlama geldiğini değiştirebilir.

Kategoriler bir basitleştirme olabilir. Chris Fraley ve Susan Spieker, bebeklerin yabancı durumdaki davranışının doğal tiplere ayrılıp ayrılmadığını test ettiğinde, verilerin sürekli boyutlarla daha iyi açıklandığını gördü.^[4] Bu, yetişkin araştırmalarında kaygı ve kaçınmanın boyut olarak ele alınmasına doğru yaşanan kaymayla örtüşür.

Uzmanlık gerektirir. Kodlamayı eğitimli gözlemciler yapar. Ebeveynler için bir ev testi değildir.

Anlık bir görüntüdür. Düzenek, tek bir günün yaklaşık yirmi dakikasını yakalar. Yorgun, hasta ya da huzursuz bir bebek her zamankinden farklı davranabilir; araştırmacıların tek bir sınıflamaya çocuk hakkında kalıcı bir hüküm olarak değil, dikkatle yaklaşmasının bir nedeni de budur.

Yabancı durum deneyi yetişkinler hakkında neyi söylemez?

Yetişkin bağlanma stilleri adlarını bebeklik kategorilerinden aldı, ama aradaki bağ göründüğünden gevşektir. Yetişkinlerde güvenli, kaygılı, kaçıngan ve korkulu-kaçıngan bağlanma bir kavuşma anı izlenerek değil, bugünkü yakın ilişkiler hakkında anketler ve görüşmelerle ölçülür.

Yetişkinler hiçbir zaman yabancı durumla değerlendirilmez. Yetişkinlerle yapılan öz bildirim araştırmaları, insanlara yakın ilişkilerde şu an nasıl hissettiklerini sorar; bir yaşındayken nasıl davrandıklarını yeniden kurmaz. Korkulu-kaçıngan bir yetişkin bebekken mutlaka dağınık değildi; güvenli bir yetişkin de bebekken güvensiz olarak sınıflanmış olabilir. Dört kategori modeli yazısı bu çerçevelerin birbiriyle nasıl ilişkilendiğini gösteriyor.

İnsanları bebeklikten itibaren izleyen araştırmalar, bağlanma güvenliğinin yıllar içinde yalnızca orta düzeyde kalıcı olduğunu gösteriyor; bu da sonraki ilişkilere ve deneyimlere geniş bir alan bırakıyor.^[5] Yani bir bebeklik sınıflaması ömür boyu süren bir hüküm değildir ve bugünkü bağlanma stilin de ilk yılında ne yaşandığının kanıtı değildir. Bağlanma mitleri yazısı bu noktayı ele alıyor.

Bir yetişkin olarak kendi örüntülerini merak ediyorsan testimiz öz değerlendirme için bir başlangıç noktasıdır, klinik bir test değildir. Testin nasıl çalıştığı sayfası sınırlarını açıklıyor. Bowlby ile Ainsworth’un daha geniş hikâyesi bağlanma teorisi yazısında.